» » Առաջաձոր

Առաջաձոր

Առաջաձոր, գյուղ Հայաստանի Սյունիքի մարզում, մարզկենտրոնից 19 կմ հյուսիս-արևմուտք։ 
Բնակիչների նախնիների մի մասը 1760-1770 թթ.-ին գաղթել են Արցախի Առաջաձոր գյուղից, 1805-1806 թթ.-ին Գողթից, 1829 թ.-ին Ղարադաղից։ 

Հին Առաջաձոր գյուղը


Առաջաձորը Սյունիքի ամենահայտնի գյուղերից մեկն է, որտեղ մարդը բնակություն է հաստատել վաղնջական ժամանակներից, և այստեղով անցել են առևտրական ուղիներ, ինչպիսին է, օրինակ, Տաթև-Բաղաբերդ Ճանապարհը:

Առաջաձորի մասին Ղևոնդ Ալիշանը գրում է, որ այն պտուղներով հարուստ էր, իսկ հավելյալ բերքը ուղարկվում էր Մեղրի և Նախիջևան: Այստեղ զարգացած էր նաև ձեռագործությունը, որ հայտնի էր Ղափանի կտավ անունով: 

Առաջաձորի  հիմնադրման մասին ավանդաբար մեր օրերն է հասել հետաքրքիր  զրույց: Գյուղի հիմնադիրն է համարվում Արցախի Առաջաձոր գյուղից Արութ (Հարություն) անունով շնորհալի մի երիտասարդ: Այս երիտասարդը իր հայրենի գյուղում ուզում էր օծվել քահանա, բայց ամուսնացած չլինելու պատճառով չեն թույլատրում: Հարութն ամուսնանում է մի գեղեցկուհի աղջկա հետ, օծվում քահանա և ծառայում համայնքին: Ցավոք, մի օր կինը հանկարծամահ է լինում: Վշտանում է Հարութը, բայց հաշտվում է կատարվածի հետ: Նախկինում հոգևորականին երկրորդ անգամ ամուսնանալն  արգելվում էր: Հարութը չի ենթարկվում հոգևոր աշխարհի այս օրենքին:  Եվ  մի օր գաղտնի, իր հետ վերցնելով երիտասարդ մի կնոջ ու նրա մանկահասակ որդուն՝ Հակոբին, հեռանում է գյուղից ու հայտնվում Սյունյաց աշխարհում: Այստեղ բացահայտվում է Արութի կապը այրի կնոջ հետ, մարդիկ սկսում են բամբասել, ատել նրան՝ անվանելով սևերես: Տեղից տեղ թափառելով՝ Արութը հայտնվում է Աճանանի՝ այսօրվա Առաջաձոր գյուղի տարածքում:  Այստեղ հիմնադրում է բնակավայր՝ կոչելով այն իր հայրենի գյուղի՝ Առաջաձորի անունով:

Ավանդազրույցն ասում է, որ դա տեղի է ունեցել 1620-ական թվականների սկզբին: Արութը երեխաներ է ունենում, ստեղծում տնտեսություն, կառուցում ջրաղաց, բացում  ճանապարհներ, հեռվից փողրակներով ջուր բերում գյուղ: Նոր հիմնված բնակավայրում զարգանում են բրուտագործությունը, շերամապահությունը: Գյուղի հյուսիսային թեք լանջին պահպանվում են բրուտի հնոցներ, որտեղ թրծում էին կավե ամաններ: Պահպանվում է նաև Բրուտի աղբյուրը: 

Արութի երեք զավակները շենացնում են Առաջաձոր գյուղը: Սակայն նրանց վիճակված էր պայքարել նաև թուրք-պարսկական խաների դեմ: Թշնամին տեղեկանում է, որ գյուղը հարուստ է և բարեկեցիկ: Ամեն գնով ցանկանում է նվաճել այն, սակայն առաջաձորցիները գյուղից դուրս՝ լեռների վրա, անտառներում, տեղադրում են պահակակետեր, որոնք  մեկը մյուսին խարույկի միջոցով անմիջապես հաղորդում էին վտանգի մասին: Մի անգամ էլ թշնամին հարձակվում է հսկայական ուժերով, և բնակիչները ստիպված ամրանում են գյուղից վեր բարձրացող բերդում. սա մի ամրություն է, որ հարյուրամյակներ շարունակ պաշտպանել է գյուղի բնակիչներին: Այս ամրության շնորհիվ առաջաձորցիները կարողանում են հաստատուն մնալ տարածքում: Հետագայում   գյուղում հաստատվում են նաև այլ տոհմեր,  և Առաջաձորը դառնում է Կապանի ամենաբարեշեն գյուղերից մեկը: 

Գյուղը հայտնի է իր մտավորականներով: Այստեղ կա մի տոհմ, որի բոլոր անդամները ունեն երաժշտական ընդունակություններ: Դա Ասծատրյանների տոհմն է, որը հայտնի է նաև Ղավալաց տոհմ անունով (Ղավալաց, այսինքն՝ երաժիշտների): Ասում են, որ տոհմի արմատները  Առաջաձոր են եկել Գողթն գավառից, որ հայտնի էր իր գուսաններով ու երգերով:


Վարսենիկ Մելիք-Ստեփանյան


Առաջաձոր գյուղում, գյուղից վեր՝ Խաչին խութում, գտնվում  է Մելիք-Ստեփանյանների տոհմական գերեզմանատունը, որի կենտրոնում մի մատուռ կա: Դա Վարսենիկի դամբարան-մատուռն է: Վարսենիկը Անդրեաս բեկի և Տաթևի Օրբելյան Աբիհայաթի աղջիկն էր՝ խելացի ու տաղանդավոր. գիտեր լեզուներ, ձեռագործի վարպետ էր, երգում և դաշնամուր էր նվագում: Վարսենիկը շատ էր սիրում իր հայրենի գյուղը: Եվ քանի որ ունևոր էր, իր միջոցներից բաժին էր հանում աղքատներին: Վարսենիկը վաղ ամուսնացավ: Ամուսինը՝ Տիգրան Գևորգբեկյանը, իրենից բավական տարիքով էր, մասնագիտությամբ՝ բժիշկ: Նրա եղբայրն էր Զանգեզուրի գավառի դպրոցական տեսուչ  Հովհաննես Գևորգբեկյանը: Ասում են, որ բժիշկը լավ մասնագետ էր, սակայն ուներ նահապետական հայացքներ, որի հետ չէր հաշտվում Վարսենիկը:  Ամուսինները երեխա չունեցան, որը ևս նպաստեց, որ նրանք բաժանվեն: Նրանք  բաժանվեցին Էջմիածնում՝ եկեղեցական կարգուկանոնով, որից հետո Վարսենիկը վերադարձավ Առաջաձոր: Նա իր անձնական միջոցներով գիշերային դպրոց է բացում գյուղում, որը նորություն էր այն ժամանակ ոչ միայն Կապանում, այլև ամբողջ Սյունիքում: Նա օգնում էր աղքատներին, ծերերին, կարիքավոր երեխաներին, հիվանդներին, ուսուցիչներին: Նա մտադիր էր վերադառնալ Պետերբուրգ, որտեղ սովորում էր մինչև ամուսնությունը: Նրան հովանավորում էր Նիկողայոս Ադոնցը: Բայց սկսվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, և Վարսենիկը փոխում է իր մտադրությունը. որոշում է գնալ Երևան և աշխատել գաղթականների և որբերի համար բացված հիվանդանոցներից մեկում: Դա ոչ թե աշխատանք էր, այլ իսկական ծառայություն: Նա ծառայում էր որպես գթության քույր և որբերին խնամող մայր Երևանի քաղաքների միության հայ որբերի   հիվանդանոցում: 

Վարսենիկը այնքան համարձակ էր, որ զբաղվում էր տիֆով վարակված  հիվանդների խնամքով: Սա նշանակում է, որ Վարսենիկը անձնազոհ քայլ էր կատարում: 

Խոսելով քրոջ անձնազոհ արարքի մասին՝ եղբայրը՝ լեռնային ինժեներ, պետական և քաղաքական գործիչ Սմբատ Մելիք-Ստեփանյանը, ասում է, որ իր սիրելի քույրիկը գթության քրոջ պատասխանատու կարգավիճակում էր պատերազմի հենց սկզբից: Հիվանդներին խնամելու ժամանակ Վարսենիկը վարակվեց տիֆով: Եվ երբ զգաց, որ մահը մոտ է, իր խնայած գումարը՝ շուրջ 200 ռուբլի, հանձնեց  վանեցի Հարոյին, որին ինքն էր բուժել տիֆից: 

Վարսենիկի դին եղբայրը զմռսեց և տեղափոխեց հայրենի գյուղ և ամփոփեց Խաչին խութի մատուռում: 

Դագաղի կափարիչի վերնամասը ապակուց էր, ուստի երևում էին աղջկա դեմքը, ոսկյա շղթան և ականջօղերը: Սերունդների հիշողություններում պահպանվել է պատմություն այն մասին, թե ինչպես էր ամեն առավոտ եղբայրը՝ Սմբատ Բեկը, այցելում քրոջը, խոսում նրա հետ՝ ասելով. «Բարի՛ լույսՎարսենի՛կբարի՛ լույս,  քույրի՛կ»: Նա ամեն օր թարմ ծաղիկներ էր տանում Վարսենիկի համար: 

 1937 թվին,   երբ Սմբատ Մելիք-Ստեփանյանին կալանավորեցին  ու աքսորեցին որպես ժողովրդի թշնամի, չեկիստները բացեցին դագաղը և կողոպտեցին զարդերը,  կափարիչը զարդարող արծաթյա զարդաքանդակները և խաչը, արծաթե ծաղկեպսակները: 

Փաստորեն Վարսենիկը անթաղ մնաց շուրջ մեկ դար: 2015 թվականի նոյեմբերին մահապարտ ազնվական, հայրենանվեր կինը քրիստոնեավայել ծիսակարգով ամփոփվեց տոհմական դամբարանում: 

Խաչին խութի դամբարանը կապանցիների համար համարվում է ուխտատեղի:    



Աղջկա բերդի լեգենդը


Կապանի տարածքում գոյություն ունի երկու Աղջկա բերդ: Մեկը  Ծավ գյուղի դիմաց՝ գետի աջ ափին,  մյուսը Առաջաձորի և Շղարշիկի միջև է: Երկու լեգենդներն էլ  խոսում են կնոջ անձնազոհության մասին:

Լեգենդը պատմում է, որ մոնղոլ-թաթարական արշավանքների ժամանակ առաջաձորցիները և Աճանանի բնակիչները ամրանում էին Աղջկա բերդում: Նրանց գլխավորում էր Սյունյաց Սահակ իշխանը: Ասում են, որ Սահակն ունեցել է Անուշ անունով մի գեղեցկուհի աղջիկ: Անուշի գեղեցկության համբավը հասել էր մոնղոլ խանին ու գրգռել նրա ախորժակը: Խանը ցանկանում էր տիրանալ Անուշին, բայց Անուշը պաշտպանվում է բերդի անառիկ պարիսպների ներսում:  Պաշտպանները քարկոծում ու նետահարում էին  մոնղոլներին: Այդ ժամանակ խանը  դիմում է խորամանկության. նա պատգամավոր է ուղարկում Սահակ իշխանի մոտ ու խնդրում Անուշի ձեռքը՝ դրա դիմաց խոստանալով ոչ միայն հեռանալ ամրոցից, այլև ընդհանրապես չանհանգստացնել հայերին: Հակառակ դեպքում խանը սպառնում էր գրավել բերդը և սրի քաշել բոլորին: Սահակ իշխանը հայտնվում է անելանելի դրության մեջ: Հացի պաշարը սպառվում էր, մարդիկ մեռնում էին սովից: Այնուամենայնիվ նա մերժումէ առաջարկը՝ հույսը դնելով Աստծո հրաշքի վրա՝նախընտրելով կռիվն ու պայքարը: Ինքը՝ Անուշն էլ կռվում էր բերդի պաշտպանների շարքում: Բայց սովը ամենազոր էր. մարդիկ ավելի շատ մեռնում էին ոչ թե կռվումայլ սովից:

«Եվ այս բոլորի մահվան պատճառը ես եմ»,- մտածում է աղջիկը: Ու մի օր՝ լուսաբացին, նա բարձրանում է ժայռի գագաթը ու բոլորի աչքի առջև  իրեն ցած նետում: Դա տեսնում է նաև թշնամին, լուրը հասնում է խանին, և նա հրամայում է գտնել աղջկա մարմինը: Մոնղոլ զինվորները փնտրում, սակայն չեն գտնում Անուշի մարմինը: Հիասթափված երկարատև պաշարումից և Անուշին կորցնելուց՝ խանը թողնում է պաշարումն ու հեռանում Աճանանից:

Բայց մայր երկրի սաղարթախիտ անտառը, որ տարածված է ժայռից ներքև, իր սաղարթներում աղջկան պահել էր անվնաս: Լեգենդը ասում է, որ հենց այդ օրվանից բերդը կոչվեց Աղջկա բերդԱյդ ժամանակից շրջակայքում նոր ծնված բազմաթիվ աղջիկների կնքեցին Անուշ անունով:


Առաջաձորի բնական ամրությունը՝ Աղջկա բերդըև դրա հետ կապված ավանդապատումը


Առաջաձորի ևընդհանրապեսԱճանանի պատմական հուշարձաններից առանձնանում է այն հսկայական բնական ամրությունըոր բարձրանում է գյուղից հարավ-արևելք ընկած լեռնաշղթայի վրաորի բնական և հետագայում ձեռակերտ ամրությունների ծայրը հասնում է ներկայիս Շղարշիկ գյուղից վերԱյն հայտնի է Աղջկա բերդ անունովԻրականում սա մի ամբողջ համալիր էորը հսկում է Կապանի տարածքը Ողջիի և Աճանանի կողմերիցԱռաջաձորցիներն ասում ենոր այն եղել է իրենց սղնախը (ամրությունև ապաստարանը՝ թշնամիների ասպատակությունների ժամանակԲերդն ունի մեկ մուտքմեկ ելք, և յուրաքանչյուրի մոտ կա մեկական աշտարակ, իսկ արևմուտքում ձգվում է երկար պարիսպը: Ամրոցում նույնիսկ կա փողոցորի երկու կողմերում կառուցված են տներ: Տներից ոչ հեռու կա աղբյուրիսկ բարձր ժայռի վրա՝ պահակակետԱռաջաձորցիները հիշում են նույնիսկթե թշնամու հարձակումների ժամանակերբ պաշարումը երկար էր տևումոր տոհմը բերդի որ հատվածն էր զբաղեցնում:

Ամրոցին կից սրածայր և անառիկ ժայռի վրա տեղավորում էին աղջիկներին և երեխաներինԺայռի հիմքում 5-6 մ բարձրությամբ պատ է շարված՝ ժայռի մի լանջից մյուսն անցնելու համարԺայռի գագաթը տեղափոխվելու համար կար այսպես կոչված Մազի կամուրջորով տեղափոխում էին երեխաների ու կանանց,  սնունդ ու պարեն:

Այս ամրությունների մոտով էր անցնում հեռուներից եկող ճանապարհը դեպի ՏաթևԱռաջաձորի կողմի ամրությունները հայտնի են իրենց քարանձավներովփորված այրերովպարիսպներովԱվանդազրույցը պատմում էոր երբ թշնամին հարձակվում էրբնակչությունը իր հետ վերցնում էր ունեցվածքըցորենի և ալյուրի պաշարները և բարձրանում ու ամրանում էր անառիկ ամրոցումԱսում են նաև, որ թշնամին երբեք չի կարողացելծնկի բերել առաջաձորցիներին ու շրջակա գյուղերի բնակիչներինՆրանց բազմաթիվ գրոհները ամրոցի վրա ավարտվել են պարտությամբքանի որ բերդի պաշտպանները նրանց գլխներին են թափել քարի բեկորներնետահարել են ու հեռացրել այդ վայրերից:

Եվ ահա հարձակումներից մեկի ժամանակ թշնամին որոշում է սովահար անել բերդի պաշտպաններինբնակիչներին ու անորոշ ժամանակով շրջափակում է բերդըՊաշտպանները ջրի կարիք չեն ունենումքանի որ քարանձավներում և տարածքում ունենում են ստորերկրյա ջրերԲայց ահա սպառվում է հացըԿարծես թշնամին գիտակցում էր դաավելի էր ահագնացնումշրջափակումը և սպասումոր ուր որ է բերդի պաշտպանները սովի պատճառով վայր կդնեն զենքը:

Այդ ժամանակ պաշտպանության ղեկավարի հրամանով հավաքվում է մեծ քանակությամբ մոխիր,  ապա թշնամու համար տեսանելի ժամին՝ վաղ առավոտյանսկսում են ժայռերի վրայի բարձունքում մաղերով մաղել մոխիրըև լցնել պարկերըՀեռվից տեսարանը դիտող թշնամին կարծում է, թե պաշարվածները ունեն հացի և սննդամթերքի հսկայական պաշար, ուստի թողնում է պաշարումը ու հեռանում:

Նույնիսկ կարծիք կաոր փնտրվող Բաղաբերդը կարող է լինել հենց Առաջաձորի գլխին բարձրացող բերդ-ամրոցը:


Նյութի հեղինակ՝ Կապանի երկրագիտական թանգարանի ֆոնդապահ, պատմաբան ԱրմինեՀովհաննիսյան

iconԱռաջարկում ենք

Նմանատիպ առաջարկներ
Եթե ցանկանում եք ստանալ մեր նորությունները

Մուտքագրեք Ձեր էլ-փոստը